Migrena jako złożona choroba nerwowo-naczyniowa

Migrena jest złożoną chorobą nerwowo-naczyniową mózgu [8, 12]. W ciągu roku choroba dotyka około 15% populacji [12, 17, 26]. Po próchnicy zębów i napięciowych bólach głowy migrena jest trzecią najczęstszą chorobą człowieka [24]. Ponad 50 lat temu długoterminowe badania skandynawskie u dzieci i młodzieży wykazały ogromne znaczenie bólów głowy [3]. Od tego czasu w badaniach epidemiologicznych odnotowano znaczny wzrost częstości występowania bólów głowy. Z jednej strony wiąże się to z precyzyjną, nowoczesną diagnostyką. Podczas gdy wcześniejsze środowiska życia utrzymywały wrażliwość na genetyczną podatność na bóle głowy na stabilnym poziomie, a kliniczna progresja choroby nie występowała z nasileniem i częstotliwością znaną dzisiaj, nowoczesny styl życia z wysokimi wymaganiami w zakresie funkcji układu nerwowego może prowadzić do nasilenia objawów klinicznych zaburzeń związanych z bólem głowy. . Zapotrzebowanie na leczenie wzrasta.

Migrena jest drugą najbardziej wyniszczającą chorobą na świecie, a nawet pierwszą u młodych kobiet [8, 24]. Ciężkie ataki migreny zaliczane są przez Światową Organizację Zdrowia do chorób najbardziej upośledzających funkcjonowanie, porównywalnych z demencją, paraplegią i aktywną psychozą.

Choroba stanowi ogromne obciążenie kliniczne i ekonomiczne dla jednostek i społeczeństwa. Migrena jest chorobą przewlekłą, która może utrzymywać się przez wiele dziesięcioleci życia. U niektórych pacjentów choroba może postępować stopniowo. Oznacza to, że może wzrosnąć częstotliwość napadów migreny, a także ich intensywność i czas trwania. Jednocześnie mogą nasilić się objawy towarzyszące, takie jak nudności, wymioty oraz nadwrażliwość na hałas i światło. W rezultacie epizodyczne ataki migreny mogą przekształcić się w postać przewlekłą.

Przewlekła migrena dotyka około 1–2% populacji [8, 12, 26]. To około 1,66 miliona ludzi w Niemczech. U około 2,5% osób cierpiących na migrenę epizodyczną rozwija się migrena przewlekła. Pacjenci dotknięci chorobą mają 15 lub więcej dni z bólem głowy w miesiącu. Szczyt występowania migreny występuje w wieku dorosłym, pomiędzy 25 a 55 rokiem życia. Osoby dotknięte chorobą są najbardziej dotknięte atakami migreny w wieku od 40 do 50 lat. Osoby te są bardziej narażone na niezdolność do pracy lub wcześniejszą emeryturę. Obserwacje kliniczne pokazują, że w ostatnich latach współistniejące choroby psychiczne u pacjentów z migreną, które powodują ból, stały się znacznie bardziej złożone i nasilone. Dotyczy to zarówno chorób depresyjnych, jak i zaburzeń lękowych. Ryzyko depresji, zaburzeń lękowych i samobójstwa jest 3–7 razy wyższe wśród osób dotkniętych tą chorobą niż wśród osób zdrowych. Ryzyko chorób układu krążenia, zawałów serca i udarów mózgu jest około 1,5-2 razy wyższe niż u osób zdrowych. Dotyczy to szczególnie młodych kobiet poniżej 45. roku życia.

Szacuje się, że z powodu migreny ludność Niemiec traci 32 miliony dni roboczych rocznie. Drugą najczęstszą przyczyną krótkotrwałej niezdolności do pracy są migreny i przewlekłe bóle głowy. Według prognoz niezdolność do pracy spowodowana samą migreną kosztuje w Niemczech 3,1 miliarda euro rocznie, obliczoną na podstawie 32 milionów straconych dni.

Migrenę rozpoznaje się według kryteriów diagnostycznych III edycji Międzynarodowej Klasyfikacji Bólów Głowy ICHD-3 [17] (patrz tabela). Obecnie istnieje 48 głównych typów migreny. Główne podgrupy to migrena bez aury, migrena z aurą, migrena przewlekła, powikłania migrenowe, migrena prawdopodobna i zespoły epizodyczne, które mogą towarzyszyć migrenie. Dokładna znajomość Międzynarodowej Klasyfikacji Bólów Głowy jest podstawą do nadążania za postępem w dzisiejszej diagnostyce i leczeniu migreny.

Tabela 1: Kryteria ICHD-3 dla różnych typów migreny [17]
—————————-

Migrena bez aury

Co najmniej pięć napadów migreny, które spełniają trzy poniższe kryteria i które nie są lepiej spełnione przez inną diagnozę ICHD-3.

  • Ataki bólu głowy trwają 4–72 godziny (nieleczone).
  • Ból głowy ma co najmniej dwie z czterech następujących cech: jednostronne umiejscowienie, pulsujący charakter, umiarkowane lub silne natężenie bólu, nasilające się w wyniku rutynowej aktywności fizycznej lub jej unikania.
  • Podczas bólu głowy występuje co najmniej jeden z następujących objawów: nudności i/lub wymioty, światłowstręt i fonofobia.

Migrena z aurą

Co najmniej dwa ataki spełniające dwa poniższe kryteria, których nie można lepiej wytłumaczyć inną diagnozą ICHD-3.

  • Jeden lub więcej z następujących w pełni odwracalnych objawów aury: wzrokowy, czuciowy, językowy, motoryczny, pień mózgu, siatkówka.
  • Co najmniej trzy z następujących sześciu cech: co najmniej jeden objaw aury rozprzestrzenia się stopniowo w ciągu ≥ 5 minut, dwa lub więcej objawów aury pojawia się jeden po drugim, każdy indywidualny objaw aury trwa 5–60 minut, co najmniej jeden objaw aury jest jednostronny, co najmniej co najmniej jeden objaw aury jest pozytywny, aura towarzyszy ból głowy lub pojawia się w ciągu 60 minut.

Przewlekłe migreny

Ból głowy (migrenowy lub napięciowy), który spełnia dwa poniższe kryteria, występuje przez ≥15 dni w miesiącu przez >3 miesiące i nie można go lepiej wytłumaczyć inną diagnozą ICHD-3.

  • Występuje u pacjenta, który miał już co najmniej pięć napadów spełniających kryteria migreny bez aury lub co najmniej dwa napady spełniające kryteria migreny z aurą.
  • Ból głowy występujący ≥8 dni w miesiącu przez >3 miesiące i spełniający którekolwiek z poniższych kryteriów:
  • Kryteria migreny bez aury, kryteria migreny z aurą lub pacjent uważa, że ​​jest to migrena na początku, a objawy ustępują po podaniu tryptanu lub pochodnej sporyszu.

—————————-

Fazy ​​​​migreny

Faza międzynapadowa

Fazy ​​migreny zróżnicowano na ryc. 1 [8, 17]. Ze względu na swój skład genetyczny i geny szczególnego ryzyka [15] pacjenci z migreną wykazują szczególny profil neuropsychologiczny pomiędzy fazami bólu głowy. Zwiększa się reaktywność na bodźce sensoryczne, poznawcze i afektywne. Osoby dotknięte postrzegają intensywniej i nie przyzwyczajają się do powtarzalnych bodźców lub tylko w niewielkim stopniu. Zwiększa się gotowość do postrzegania. Zmniejsza się filtrowanie bodźców i odwracanie stałego impulsu stymulacyjnego. Stymulacja sensoryczna, afektywna i poznawcza wywołana bodźcami wewnętrznymi i zewnętrznymi trwale powoduje wzmożoną aktywację układu nerwowego. W rezultacie można zintensyfikować myślenie, kreatywność i impulsywność. Z drugiej strony istnieje szczególny, ciągły stres spowodowany strachem i rozmyślaniami.

Faza prodromalna, czynniki wyzwalające

Nadal powszechnie uważa się, że ataki migreny są wywoływane przez określone czynniki wyzwalające. Z wcześniejszych dziesięcioleci znane są tak zwane listy wyzwalające, które wymieniają wiele podejrzanych czynników wyzwalających. Nie ma jednak jednoznacznych dowodów na ich działanie. Zgodnie z obecnymi założeniami przyjmuje się, że wpływ ewentualnych czynników wyzwalających stanowi już część objawów prodromalnych w obrębie kompleksu migrenowego [19, 25]. Poczucie stresu wynika ze zwiększonej drażliwości i drażliwości przed atakiem migreny. W innych przypadkach odpowiednie procesy nie mogą wywołać ataków migreny u osób dotkniętych. Głód na niektóre pokarmy, takie jak czekolada czy produkty wysokokaloryczne, jest wyrazem mechanizmu ochronnego na wypadek niedoboru energii i nadpobudliwości podwzgórza w ramach napadu migreny [4, 9]. Reakcja nie jest zatem przyczyną migreny, ale raczej konsekwencją trwającego ataku.

Ze względu na tę trwałą aktywność ośrodkowego układu nerwowego, po pewnej fazie zwiększonego obciążenia pracą mózgu może wystąpić deficyt energii w komórkach nerwowych [16]. Prowadzi to do reakcji ochronnej układu nerwowego z aktywacją pragnienia absorpcji energii w postaci węglowodanów i ziewania w celu absorpcji tlenu. W tej fazie drażliwości objawy prodromalne migreny obejmują zmęczenie, senność, ziewanie, zwiększoną wrażliwość sensoryczną z allodynią, nadpobudliwość, drażliwość i osmofobię. Funkcje poznawcze i emocjonalne układu nerwowego ulegają rozdrażnieniu, kontrola autonomiczna staje się coraz bardziej zaburzona i pojawiają się obrzęki, nudności, biegunka i inne objawy autonomiczne.

Faza aury

Po tym następuje kolejna faza, faza aury, której towarzyszą ogniskowe objawy neurologiczne. Objawy wykazują stopniową migrację i rozprzestrzeniają się w sposób ciągły przez okres od 5 do 60 minut [8, 17]. W indywidualnych przypadkach mogą trwać godzinami lub dniami i w indywidualnych przypadkach przerodzić się w atak migreny. Najczęściej zaburzenia widzenia obserwuje się w postaci widm wzmocnionych z zygzakowatymi liniami w polu widzenia, które stopniowo rozprzestrzeniają się homonimicznie. Za pomocą aplikacji dotyczącej migreny [13] można przeprowadzić symulację aury, a osoby nią dotknięte mogą zrozumieć przebieg typowej aury (patrz ryc. 2). Może to pomóc w postawieniu diagnozy i potwierdzeniu diagnozy. Aura migrenowa to encyklopedia neurologii, dlatego może wystąpić wiele różnych objawów. Należą do nich zaburzenia sensoryczne, motoryczne, afektywne i neuropsychologiczne. Szczególnie złożone objawy aury mogą wystąpić w migrenie z aurą pnia mózgu [17].

Faza bólu głowy

Faza bólu głowy następuje w ciągu maksymalnie 60 minut [17]. Zwykle trwa to od 4 do 72 godzin. W przypadku stanu migraenicznego faza bólu głowy może trwać dalej. Ból głowy charakteryzuje się jednostronnym, pulsującym, pulsującym bólem o bardzo silnym nasileniu. Ból nasila się podczas ćwiczeń fizycznych, takich jak bieganie, schylanie się lub wchodzenie po schodach. Z reguły pacjenci często pozostają w łóżku ze względu na nasilenie bólu. Objawy towarzyszące mogą obejmować nudności, wymioty oraz światłowstręt i fonofobię. Fazę bólu głowy można scharakteryzować wieloma innymi objawami. Aby zapewnić precyzyjną klasyfikację, minimalne cechy opisane powyżej są specyficzne i wrażliwe.

Faza postdromalna

U około 30% chorych faza bólu głowy przechodzi do fazy postdromalnej [8, 17]. Tutaj pacjenci odczuwają zmęczenie, osłabienie, wzmożoną drażliwość, ograniczenie procesów myślenia i innych funkcji poznawczych aż do 48 godzin. Następnie migrena ponownie wchodzi w fazę międzynapadową. Mają tu zastosowanie osobliwości neuropsychologiczne, które wystąpiły już przed atakiem migreny, oparte na specjalnym składzie genetycznym, który prowadzi do charakterystycznej reaktywności nerwowo-naczyniowej układu nerwowego pacjentów z migreną.

Migrena to nie tylko zaburzenie bólowe charakteryzujące się fazą bólu głowy. Raczej wpływa na cały okres twórczego życia osób dotkniętych chorobą [8, 12, 24, 26]. Występuje zwykle w pierwszych dwóch dekadach życia i dotyczy szóstej i siódmej dekady życia, z charakterystyką opisaną w fazie międzynapadowej oraz w okresie napadów bólu głowy.

Chroniczna, trwająca całe życie osobliwość układu nerwowego

Objawy kliniczne migreny są złożone i wykazują dużą zmienność między pacjentami [8, 12, 24, 26]. Częstotliwość, charakterystyka, czas trwania i nasilenie objawów są bardzo zróżnicowane u poszczególnych osób i pomiędzy nimi. Objawy mogą również zmieniać się w czasie. Przebieg migreny może się zmieniać ze względu na zmiany hormonalne. Szczególnie ciężkie ataki mogą wystąpić u kobiet w okresie menstruacyjnym. Jednak w czasie ciąży ataki migreny u wielu kobiet są mniej dotkliwe. W okresie poporodowym i podczas karmienia piersią mogą być poddane jeszcze większemu obciążeniu.

Migrena jest przewlekłą, trwającą całe życie cechą układu nerwowego, która zwiększa ryzyko napadów migreny ze względu na wrodzone geny ryzyka [3, 15, 17, 24]. U większości pacjentów ataki występują sporadycznie. Termin „migrena przewlekła” odnosi się do stanów, w których pacjenci cierpią na ataki migreny przez 15 lub więcej dni w miesiącu i postać ta utrzymuje się przez ponad trzy miesiące. Z 15 dni bólu głowy musi być co najmniej osiem dni, w których ból głowy ma cechy migreny. Migrena jest z natury chorobą przewlekłą i występuje epizodycznie. Termin „migrena przewlekła” odnosi się do ataków migreny, które występują z bardzo dużą częstotliwością. U 2–5% chorych może nastąpić przejście od migreny epizodycznej do migreny przewlekłej [8].

To przejście może nastąpić samoistnie. Często jednak występuje w związku z nadużywaniem leków doraźnych stosowanych w leczeniu napadów migreny [14]. Jeśli osoby dotknięte chorobą przyjmują doraźne leki przez 10 lub więcej dni w miesiącu, częstotliwość bólów głowy może paradoksalnie wzrosnąć. Rezultatem jest więcej dni z bólem głowy w miesiącu i zwiększona potrzeba przyjmowania dodatkowych leków doraźnych. Ostatecznie częstotliwość dni migrenowych w miesiącu wzrasta do 15 lub więcej dni. W pojedynczych przypadkach mogą wystąpić także trwałe bóle głowy. Zazwyczaj osoby dotknięte chorobą odczuwają wówczas podstawowy ból głowy, na który sporadycznie nakładają się ataki bólu. Dalsze czynniki ryzyka przejścia od migreny epizodycznej do migreny przewlekłej to wysoka częstotliwość ataków, niewystarczające leczenie doraźne migreny, ciężkie ataki, długie ataki, nieskuteczna terapia zapobiegawcza, otyłość, stany lękowe, depresja i ogólna zwiększona wrażliwość na bodźce. W przypadku skutecznego leczenia migreny przewlekłe mogą również nawrócić się w migreny epizodyczne.

Choroby współistniejące

Migrenie mogą towarzyszyć liczne choroby współistniejące. Może to jeszcze bardziej skomplikować niepełnosprawność związaną z migreną oraz zwiększyć złożoność objawów klinicznych i metod leczenia [8, 17, 24]. Koncentrujemy się na chorobach psychicznych i sercowo-naczyniowych. W obszarze chorób psychicznych nacisk kładziony jest na depresję, stany lękowe, zaburzenia stresowe, nadużywanie substancji psychoaktywnych, zespół chronicznego zmęczenia, fibromialgię, zespół hiperwentylacji i zaburzenia bólowe układu mięśniowo-szkieletowego. Choroby nerwowo-naczyniowe obejmują udar, zawał mięśnia sercowego, rozwarstwienia, epilepsję, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, przewlekłe zaburzenia bólowe, zespół jelita drażliwego, zapalenie stawów i zespół niespokojnych nóg.

Patofizjologia

Na podstawie badań asocjacyjnych obejmujących cały genom (GWAS) stwierdza się, że 40–60% objawów klinicznych migreny ma podłoże genetyczne [8, 15]. Za inne cechy migreny mogą odpowiadać liczne czynniki endogenne i egzogenne, takie jak między innymi zachowanie, wiek, dieta, hormony, sen i stres. W badaniach asocjacyjnych obejmujących cały genom odkryto 38 genów ryzyka migreny z 44 wariantami genów [8, 15]. Odkryte geny ryzyka biorą udział w neurotransmisji glutaminergicznej, rozwoju synaps, plastyczności synaps, metabolizmie i przetwarzaniu bólu.

Specjalne formy migreny mogą być również monogenowe. Obecnie opisano cztery różne warianty [8]: mózgowa autosomalna dominująca arteriopatia z podkorowymi zawałami i leukoencefalopatią (CADASIL), waskulopatia siatkówki z leukoencefalopatią mózgową i objawami ogólnoustrojowymi (RVCL-S), rodzinny zespół zaawansowanej fazy snu (FASPS) i rodzinna migrena hemiplegiczna (rodzinna migrena hemiplegiczna). FHM). Odpowiednie mutacje zostały szczegółowo ujawnione w badaniach genetycznych.

W ostatnich latach obrazowanie neurofizjologiczne, funkcjonalne i strukturalne oraz badania farmakologiczne pozwoliły uzyskać kompleksowy obraz patomechanizmów migreny [1, 20]. Funkcjonalne badania obrazowe z wykorzystaniem PET, SPECT i funkcjonalne badania MRI podczas aury migrenowej ujawniły ciągłe zmiany w przepływie krwi. Początkowo obserwuje się krótką hiperperfuzję, po której następuje długotrwała hipoperfuzja. Zmiany te zachodzą w obszarach mózgu skorelowanych z klinicznymi objawami aury, zwłaszcza w korze wzrokowej.

Wyniki badań klinicznych i doświadczalnych wskazują, że aura migrenowa jest spowodowana tzw. szerzącą się depresją [27]. Podczas tej fazy komórki nerwowe w dotkniętym obszarze mózgu wykazują rozległą depolaryzację z ogromnym refluksem jonów potasu i wielu innych neuroprzekaźników. Należą do nich jony glutaminianu, sodu i wapnia, a także obrzęk neuronów. Badania wskazują, że procesy te wynikają z deficytu energii neuronów na skutek braku dopływu energii do komórek nerwowych lub zwiększonego zużycia energii [1, 4, 8, 9, 16]. Rezultatem jest dekompensacja procesów metabolicznych w błonach nerwowych.

Według danych eksperymentalnych szerząca się depresja może aktywować trójdzielne szlaki nocyceptywne. W rezultacie mogą wystąpić bóle głowy. Konsekwencją tego jest aktywacja makrofagów oponowych i oponowych oraz komórek dendrytycznych [22]. Ścieżki glimfatyczne zostają zamknięte i uwalniane są liczne mediatory nocyceptywne [23]. W rezultacie aktywowane są obwodowe neurony trójdzielno-naczyniowe w zwoju trójdzielnym i neurony trójdzielno-naczyniowe w jądrze trójdzielnym rdzenia kręgowego i górnym odcinku szyjnym rdzenia kręgowego. Liczne czynniki endogenne, takie jak hormony i warianty genów, a także czynniki egzogenne, takie jak styl życia, dieta i leki, mogą zmieniać wrażliwość mózgu na szerzącą się depresję [8, 27].

CGRP i migreny

Pobudzenie zwoju trójdzielnego powoduje uwolnienie peptydu związanego z genem kalcytoniny (CGRP) i substancji P [7]. CGRP jest uwalniany do krążenia czaszkowego i może być blokowany przez tryptany. CGRP aktywuje mechanizmy nocyceptywne w oponie twardej, zwoju trójdzielnym, kompleksie jądra trójdzielnego szyjnego, wzgórzu i szarości okołowodnej [7]. Podczas ciężkich, długotrwałych napadów migreny można zaobserwować uwalnianie CGRP w krążeniu czaszkowym. Tryptany mogą blokować objawy kliniczne oraz uwalnianie CGRP [18]. Wlewy CGRP mogą wywołać atak u pacjentów z migreną [2]. Nie dotyczy to zdrowych grup kontrolnych. Przeciwciała monoklonalne, które specyficznie celują w CGRP jako ligand (eptinezumab, fremanezumab i galkanezumab) lub receptor CGRP (erenumab) są obecnie dostępne w opiece zdrowotnej do stosowania w zapobiegawczym leczeniu migreny epizodycznej i przewlekłej [6, 10]. Hamują działanie CGRP w migrenach (ryc. 3). W kontrolowanych badaniach wykazano, że są one skuteczne i tolerowane. Skuteczność pojawia się w ciągu kilku tygodni i utrzymuje się przez lata.

Ryc. Mechanizmy działania przeciwciał monoklonalnych CGRP w profilaktyce migreny

 Podczas napadu migreny uwalnianie neuropeptydów powoduje uczulenie obwodowe i ośrodkowe układu trójdzielno-naczyniowego. Algogenne mediatory prozapalne, takie jak CGRP, tlenek azotu i prostaglandyny, zwiększają wrażliwość struktur nerwowo-naczyniowych [5, 21]. Reagują one na stymulację mechaniczną, na którą zwykle nie są wrażliwe. Rezultatem jest spontaniczna aktywacja neuronów nocyceptywnych, ekspansja pól recepcyjnych, a także miejscowa allodynia i hiperpatia w obszarach głowy i poza nią. Ponadto aktywowane są również odruchy mięśniowe. Aktywacja fizyczna, taka jak kaszel, wysiłek lub aktywność ruchowa, może zwiększyć intensywność bólu. Allodynia struktur okołoczaszkowych i czaszkowych w okolicy głowy, barków i szyi powoduje zwiększoną wrażliwość na ból i wrażliwość mięśniową okolicy głowy, barków i szyi. Uczulenie wzgórzowe powoduje zwiększoną wrażliwość fizyczną i nadpobudliwość sensoryczną przy unikaniu bodźców sensorycznych. U pacjentów z przewlekłą migreną odpowiednie mechanizmy mogą występować stale.

Mózg migrenowy pomiędzy atakami

Nawet pomiędzy napadami układ nerwowy osób cierpiących na migrenę wykazuje wyraźne różnice strukturalne i funkcjonalne w porównaniu ze zdrową grupą kontrolną [11, 21]. Zmniejsza się objętość istoty szarej w obszarach przetwarzania bólu, zwiększa się objętość istoty szarej w korze somatosensorycznej. Uszkodzenia istoty białej mogą się nasilić, a integralność istoty białej może zostać zmniejszona. Zmiany te mogą być spowodowane powtarzającą się aktywacją nocyceptywną i niedokrwieniem dotkniętych obszarów mózgu lub powtarzającymi się atakami migreny. Jednocześnie reakcje wzrokowe, słuchowe, somatosensoryczne i wywołane motorycznie są zwiększone poprzez procesy nocyceptywne w moście dziobowym. Rezultatem jest dysfunkcyjne przyzwyczajenie do przetwarzania bodźców zmysłowych. Procesy bólowe mogą zatem być mniej skutecznie stabilizowane i modulowane. Podwyższony poziom glutaminianu w korze wzrokowej pacjentów z migreną wskazuje na stałą nadpobudliwość kory.

perspektywy

W ostatnich latach poczyniono fascynujące postępy w zrozumieniu procesu i patomechanizmów migren. Migreny można teraz zdiagnozować dokładnie za pomocą kryteriów ICHD-3 [17] i zróżnicowane przez inne formy bólu głowy. Na tej podstawie można było odkryć i poinformować szczególne patomechanizmy [8]. Doprowadziło to do opracowania wysoce skutecznych miar leczenia z bardzo skutecznymi i precyzyjnymi interwencjami w procesie chorobowym [6, 7]. Wielu dotkniętych może zatem skutecznie pomóc. Niemniej jednak są pacjenci, którzy nie mogą jeszcze pomóc dostępnym terapie zapobiegawczym i terapii ataku. Jednak obecny rurociąg badawczy daje nadzieję: jest dobrze pełen potencjalnych nowych celów, leków i innych przyszłych opcji terapii.

literatura

  1. Akerman S, Holland PR, Goadsby PJ (2011) Mechanizmy küricefaliczne i mózgowe w migrenie. NAT Rev Neurosci 12: 570-584
  2. Ashina M (2020) Migrena. N Engl J Med 383: 1866-1876
  3. Bille B (1997) 40-letnia obserwacja dzieci w wieku szkolnym z migreną. CEPHALALGIA 17: 488-491; Dyskusja 487
  4. Borkum JM (2016) Migreny wyzwalacze i stres oksydacyjny: przegląd narracyjny i synteza. Ból głowy 56: 12-35
  5. Burstein R, Cutrer MF, Yarnitsky D (2000) Rozwój skórnej allodynii podczas migrenowego ataku klinicznego na sekwencyjną rekrutację neuronów nocnych i nadprędowców w migrenie. Brain 123 (PT 8): 1703-1709
  6. Drellia K, Kokoti L, Deligianni Ci i in. (2021) Przeciwciała monoklonalne anty-CGRP do zapobiegania migrenie: systematyczny przegląd i prawdopodobieństwo pomocy lub analizy szkody. CEPHALALGIA 41: 851-864
  7. Edvinsson L, Haanes KA, Warfvinge K i in. (2018) CGRP jako cel nowych terapii migrenowych - udane tłumaczenie z ławki na klinikę. Nat Rev Neurol 14: 338-350
  8. Ferrari MD, Goadsby PJ, Burstein R i in. (2022) Migrena. Nat Rev Dis startery 8: 2
  9. Fila M, Chojnacki C, Chojnacki J i in. (2021) Składniki odżywcze poprawiające funkcję mitochondriów w celu zmniejszenia niedoboru energii mózgu i stresu oksydacyjnego w migrenie. Składniki odżywcze 13
  10. Forbes RB, Mccarron M, Cardwell CR (2020) Skuteczność i kontekstowe (placebo) skutki przeciwciał CGRP na migrenę: przegląd systematyczny i metaanaliza. Ból głowy 60:1542-1557
  11. Goadsby PJ, Holland PR, Martins-Oliveira M i in. (2017) Patofizjologia migreny: zaburzenie przetwarzania sensorycznego. Physiol Rev 97: 553–622
  12. Goadsby PJ, Lipton RB, Ferrari MD (2002) Migrena – aktualne zrozumienie i leczenie. N Engl J Med 346: 257–270
  13. Göbel H, Frank B, Heinze A i in. (2019) Zachowanie opieki zdrowotnej pacjentów z migreną i bólu głowy podczas leczenia towarzyszy aplikacja cyfrowa migrena. Ból 33: 147-155
  14. Göbel H, Heinze-Kuhn K, Petersen I i in. (2014) Klasyfikacja i terapia bólu głowy związanego z lekiem: wpływ trzeciej edycji międzynarodowej klasyfikacji zaburzeń bólu głowy. Ból 28: 191-204; Quiz 205-196
  15. Gormley P, Anttila V, Winsvold BS i in. (2016) Metaanaliza 375 000 osób identyfikuje 38 loci podatności na migrenę. Nat Genet 48: 856-866
  16. Gross EC, Lisicki M, Fischer D i in. (2019) Metaboliczna oblicza migreny - od patofizjologii do leczenia. Nat Rev Neurol 15: 627-643
  17. Komitet Klasyfikacyjny Ból głowy Międzynarodowego Towarzystwa Ból głowy (2018) Międzynarodowa klasyfikacja zaburzeń bólu głowy, wydanie 3.. CEPHALALGIA 38: 1-211
  18. Knight YE, Edvinsson L, Goadsby PJ (2001) 4991W93 hamuje uwalnianie peptydów związanych z genami kalcytoninowymi u kota, ale tylko w dawkach z aktywnością receptora 5HT (1B/1D)? Neuropharmacology 40: 520-525
  19. Lipton RB, Pavlovic JM, Haut SR i in. (2014) Zagadnienia metodologiczne w badaniu czynników wyzwalających i cech zapowiadających migrenę. Ból głowy 54: 1661–1669
  20. Maniyar FH, Sprenger T, Monteith T i in. (2014) Aktywacje mózgu w fazie poprzedzającej ataki migreny wywołane nitrogliceryną. Mózg 137: 232–241
  21. May A (2009) Nowe spojrzenie na ból głowy: aktualizacja wyników obrazowania funkcjonalnego i strukturalnego. Nat Rev Neurol 5:199-209
  22. Schain AJ, Melo-Carrillo A, Borsook D i in. (2018) Aktywacja makrofagów pialowych i oponowych oraz komórek dendrytycznych poprzez rozprzestrzeniającą się depresję korową. Ann Neurol 83: 508–521
  23. Schain AJ, Melo-Carrillo A, Strassman AM i in. (2017) Depresja rozprzestrzeniająca się w korze zamyka przestrzeń okołonaczyniową i upośledza przepływ limfatyczny: konsekwencje dla migrenowego bólu głowy. J. Neurosci 37: 2904–2915
  24. Steiner TJ, Stovner LJ, Jensen R i in. (2020) Migrena pozostaje drugą przyczyną niepełnosprawności na świecie i pierwszą wśród młodych kobiet: ustalenia z GBD2019. J Ból głowy Ból 21:137
  25. Stubberud A, Buse DC, Kristoffersen ES i in. (2021) Czy istnieje związek przyczynowy między stresem a migreną? Aktualne dowody i implikacje dla zarządzania. J Ból głowy Ból 22:155
  26. Terwindt GM, Ferrari MD, Tijhuis M i in. (2000) Wpływ migreny na jakość życia w populacji ogólnej: badanie GEM. Neurologia 55:624-629
  27. Zhang X, Levy D, Noseda R i in. (2010) Aktywacja nocyceptorów oponowych przez szerzącą się depresję korową: implikacje dla migreny z aurą. J. Neurosci 30: 8807–8814

Cały artykuł na ten temat można pobrać