Migrena jako złożona choroba naczyniowo-nerwowa

Migrena jest złożonym schorzeniem nerwowo-naczyniowym mózgu [8, 12]. Około 15% populacji jest dotkniętych w ciągu roku [12, 17, 26]. Po próchnicy zębów i napięciowych bólach głowy, migrena zajmuje trzecie miejsce wśród najczęstszych chorób ludzkich [24]. Ponad 50 lat temu skandynawskie długoterminowe badania u dzieci i młodzieży podkreśliły znaczący wpływ bólów głowy [3]. Od tego czasu badania epidemiologiczne wykazały znaczny wzrost bólów głowy. Wynika to częściowo z precyzyjnej współczesnej diagnostyki. Podczas gdy wcześniejszy styl życia utrzymywał stabilną predyspozycję genetyczną do bólów głowy, a przebieg kliniczny choroby nie występował z nasileniem i częstotliwością znaną dzisiaj, współczesny styl życia z dużymi wymaganiami dla układu nerwowego może coraz częściej prowadzić do klinicznych objawów zaburzeń bólowych głowy. Potrzeba leczenia rośnie.

Migrena jest drugą najbardziej wyniszczającą chorobą na świecie i pierwszą najbardziej wyniszczającą chorobą wśród młodych kobiet [8, 24]. Światowa Organizacja Zdrowia uznaje ciężkie ataki migreny za jedną z najbardziej wyniszczających chorób, porównywalną z demencją, urazem rdzenia kręgowego i aktywną psychozą.

Migrena stanowi ogromne obciążenie kliniczne i ekonomiczne dla jednostek i społeczeństwa. Jest to choroba przewlekła, która może utrzymywać się przez wiele dziesięcioleci. U niektórych pacjentów może postępować, co oznacza, że ​​częstotliwość, intensywność i czas trwania napadów migreny mogą się zwiększyć. Jednocześnie mogą nasilać się objawy towarzyszące, takie jak nudności, wymioty oraz nadwrażliwość na hałas i światło. W rezultacie epizodyczne napady migreny mogą przekształcić się w chorobę przewlekłą.

Przewlekła migrena dotyka około 1-2% populacji [8, 12, 26]. Odpowiada to około 1,66 miliona osób w Niemczech. Około 2,5% osób z migreną epizodyczną rozwija przewlekłą migrenę. Pacjenci ci doświadczają 15 lub więcej dni z bólem głowy w miesiącu. Częstość występowania migreny osiąga szczyt w wieku dorosłym, między 25 a 55 rokiem życia. Osoby najbardziej dotknięte atakami migreny to osoby w wieku od 40 do 50 lat. W tej grupie wiekowej wzrasta prawdopodobieństwo niezdolności do pracy lub przejścia na wcześniejszą emeryturę. Obserwacje kliniczne pokazują, że utrzymujące się ból zaburzenia psychologiczne u pacjentów z migreną stały się w ostatnich latach znacznie bardziej złożone i poważniejsze. Obejmuje to zarówno zaburzenia depresyjne, jak i lękowe. Ryzyko depresji, zaburzeń lękowych i samobójstwa jest 3-7 razy wyższe u osób dotkniętych tą chorobą niż u osób zdrowych. Ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, zawałów serca i udarów mózgu jest około 1,5 do 2 razy wyższe niż u osób zdrowych. Dotyczy to szczególnie młodych kobiet poniżej 45. roku życia.

Szacuje się, że Niemcy tracą 32 miliony dni roboczych rocznie z powodu migren. Migreny i przewlekłe bóle głowy są drugą najczęstszą przyczyną krótkoterminowych zwolnień lekarskich. Prognozy wskazują, że same zwolnienia lekarskie z powodu migren kosztują w Niemczech 3,1 miliarda euro rocznie, obliczone na podstawie tych 32 milionów utraconych dni.

Migrenę diagnozuje się zgodnie z kryteriami diagnostycznymi trzeciej edycji Międzynarodowej Klasyfikacji Bólów Głowy (ICHD-3) [17] (patrz tabela). Obecnie wyróżnia się 48 głównych postaci migreny. Najważniejsze podgrupy to migrena bez aury, migrena z aurą, migrena przewlekła, powikłania migreny, migrena prawdopodobna oraz zespoły epizodyczne, które mogą towarzyszyć migrenie. Dokładne zrozumienie Międzynarodowej Klasyfikacji Bólów Głowy jest niezbędne, aby nadążać za postępem w diagnostyce i leczeniu migreny.

Tabela 1: Kryteria ICHD-3 dla różnych postaci migreny [17]
—————————-

Migrena bez aury

Co najmniej pięć ataków migreny spełniających trzy poniższe kryteria i niespełniających innej diagnozy ICHD-3.

  • Napady bólu głowy trwają od 4 do 72 godzin (nieleczone).
  • Ból głowy wykazuje co najmniej dwie z czterech następujących cech: umiejscowienie jednostronne, pulsujący charakter, umiarkowane lub silne natężenie bólu, nasilenie się podczas rutynowej aktywności fizycznej lub jej unikanie.
  • Podczas bólu głowy występuje co najmniej jeden z następujących objawów: nudności i/lub wymioty, światłowstręt i fonofobia.

Migrena z aurą

Co najmniej dwa ataki spełniające dwa poniższe kryteria, których nie można lepiej wyjaśnić inną diagnozą ICHD-3.

  • Jeden lub więcej z następujących całkowicie odwracalnych objawów aury: wzrokowy, sensoryczny, językowy, ruchowy, pnia mózgu, siatkówki.
  • Co najmniej trzy z następujących sześciu cech: co najmniej jeden objaw aury rozprzestrzenia się stopniowo w ciągu ≥5 minut, dwa lub więcej objawów aury występuje kolejno, każdy pojedynczy objaw aury trwa od 5 do 60 minut, co najmniej jeden objaw aury jest jednostronny, co najmniej jeden objaw aury jest dodatni, aurze towarzyszy ból głowy lub pojawia się w ciągu 60 minut.

Przewlekła migrena

Ból głowy (migrenowy lub napięciowy), który spełnia następujące dwa kryteria i występuje ≥15 dni w miesiącu przez >3 miesiące i którego nie można lepiej wyjaśnić inną diagnozą ICHD-3.

  • Występuje u pacjenta, u którego wystąpiło już co najmniej pięć ataków spełniających kryteria migreny bez aury lub co najmniej dwa ataki spełniające kryteria migreny z aurą.
  • Ból głowy występujący ≥8 dni w miesiącu przez >3 miesiące i spełniający jedno z poniższych kryteriów:
  • Kryteria migreny bez aury, kryteria migreny z aurą lub pacjent uważa, że ​​na początku jest to migrena i objawy ustępują po podaniu tryptanu lub pochodnej sporyszu.

—————————-

Fazy ​​migreny

Faza międzynapadowa

Rycina 1 różnicuje fazy migreny [8, 17]. Ze względu na swój skład genetyczny ze specyficznymi genami ryzyka [15], pacjenci z migreną wykazują szczególny profil neuropsychologiczny między fazami bólu głowy. Ich reaktywność na bodźce sensoryczne, poznawcze i afektywne jest zwiększona. Osoby dotknięte migreną postrzegają intensywniej i nie przyzwyczajają się do powtarzających się bodźców lub przyzwyczajają się do nich w minimalnym stopniu. Ich gotowość percepcyjna jest zwiększona. Filtrowanie bodźców i odchylanie stałego impulsu bodźca są zmniejszone. Stymulacja sensoryczna, afektywna i poznawcza pochodząca z bodźców wewnętrznych i zewnętrznych prowadzi zatem do trwale podwyższonej aktywacji układu nerwowego. Myślenie, kreatywność i impulsywność mogą zatem ulec nasileniu. Z drugiej strony, występuje szczególne, uporczywe obciążenie lękiem i ruminacją.

Faza prodromalna, czynniki wyzwalające

Założenie, że ataki migreny są spowodowane przez specyficzne czynniki wyzwalające, jest nadal powszechne. Istnieją tzw. listy czynników wyzwalających z poprzednich dekad, wymieniające liczne podejrzewane czynniki wyzwalające. Brakuje jednak jednoznacznych dowodów na ich działanie. Obecna wiedza sugeruje, że skutki potencjalnych czynników wyzwalających są już częścią objawów prodromalnych w zespole migrenowym [19, 25]. Na przykład, odczuwanie stresu jest konsekwencją zwiększonej drażliwości i pobudliwości przed atakiem migreny. W innych przypadkach takie procesy nie mogą wywołać ataków migreny u osób dotkniętych tą chorobą. Zachcianki na określone pokarmy, takie jak czekolada lub produkty wysokokaloryczne, są wyrazem mechanizmu ochronnego w odpowiedzi na niedobór energii i nadpobudliwość podwzgórza jako część ataku migreny [4, 9]. Reakcja ta nie jest zatem przyczyną migreny, ale raczej konsekwencją trwającego ataku.

Z powodu tej ciągłej aktywności ośrodkowego układu nerwowego, po pewnym okresie wzmożonej aktywności mózgu może wystąpić deficyt energetyczny w komórkach nerwowych [16]. Prowadzi to do reakcji ochronnej układu nerwowego, aktywując pragnienie energii w postaci węglowodanów i ziewanie w celu zwiększenia poboru tlenu. W tej fazie drażliwości, objawy prodromalne migreny obejmują zmęczenie, senność, ziewanie, zwiększoną wrażliwość sensoryczną z allodynią, hiperpatię, drażliwość i osmofobię. Funkcje poznawcze i afektywne układu nerwowego są zaburzone, kontrola autonomiczna staje się coraz bardziej upośledzona, a także występują obrzęki, nudności, biegunka i inne objawy autonomiczne.

Faza aury

Następna faza, faza aury, następuje wraz z ogniskowymi objawami neurologicznymi. Objawy te wykazują stopniową migrację i rozprzestrzeniają się nieprzerwanie w okresie od 5 do 60 minut [8, 17]. W niektórych przypadkach mogą utrzymywać się godzinami lub dniami, a w rzadkich przypadkach nawet prowadzić do zawału migrenowego. Najczęściej zaburzenia widzenia obserwuje się w postaci widm fortyfikacji z liniami zygzakowatymi w polu widzenia, które rozprzestrzeniają się stopniowo i homonimicznie. Aplikacja migrenowa [13] umożliwia symulację aury, umożliwiając osobom dotkniętym chorobą prześledzenie przebiegu typowej aury (patrz ryc. 2). Aura migrenowa stanowi encyklopedię neurologii. W związku z tym może wystąpić szeroka gama objawów, w tym zaburzenia sensoryczne, ruchowe, afektywne i neuropsychologiczne. Szczególnie złożona symptomatologia aury może wystąpić w migrenie z aurą pnia mózgu [17].

Faza bólu głowy

Faza bólu głowy następuje w ciągu do 60 minut [17]. Zwykle trwa to od 4 do 72 godzin. W kontekście stanu migrenowego faza bólu głowy może trwać nawet dłużej. Ból głowy charakteryzuje się jednostronnym, pulsującym bólem o bardzo silnym nasileniu. Ból nasila się podczas aktywności fizycznej, takiej jak chodzenie, schylanie się lub wchodzenie po schodach. Pacjenci często są unieruchomieni w łóżku z powodu nasilenia bólu. Towarzyszące objawy mogą obejmować nudności, wymioty oraz światłowstręt i fonofobię. Faza bólu głowy może charakteryzować się wieloma innymi objawami. Minimalne kryteria opisane powyżej są specyficzne i czułe dla precyzyjnej klasyfikacji.

Faza postdromalna

U około 30% chorych faza bólu głowy przechodzi w fazę postdromalną [8, 17]. W tej fazie pacjenci odczuwają zmęczenie, astenię, wzmożoną drażliwość oraz osłabienie procesów myślowych i innych funkcji poznawczych utrzymujące się do 48 godzin. Następnie migrena powraca do fazy międzynapadowej. W tym okresie utrzymują się cechy neuropsychologiczne obecne już przed atakiem migreny, co wynika ze specyficznego uwarunkowania genetycznego, które prowadzi do charakterystycznej reaktywności nerwowo-naczyniowej układu nerwowego u pacjentów z migreną.

Migrena to nie tylko zaburzenie bólowe charakteryzujące się fazą bólu głowy. Wpływa ona raczej na cały okres życia twórczego osób dotkniętych tą chorobą [8, 12, 24, 26]. Zazwyczaj pojawia się w pierwszych dwóch dekadach życia i pozostaje uciążliwa do szóstej i siódmej dekady życia, z opisanymi cechami charakterystycznymi dla fazy międzynapadowej i czasu trwania ataków bólu głowy.

Przewlekła, trwająca całe życie osobliwość układu nerwowego

Objawy kliniczne migreny są złożone i wykazują znaczną zmienność między pacjentami [8, 12, 24, 26]. Częstotliwość, charakter, czas trwania i nasilenie objawów są bardzo zróżnicowane zarówno u poszczególnych osób, jak i między nimi. Objawy mogą również zmieniać się w ciągu życia. Przebieg migreny może być zmienny ze względu na zmiany hormonalne. Kobiety mogą doświadczać szczególnie silnych ataków w trakcie cyklu menstruacyjnego. Natomiast ataki migreny są często mniej nasilone w czasie ciąży. Mogą być jednak szczególnie uciążliwe w okresie poporodowym i podczas karmienia piersią.

Migrena to przewlekła, trwająca całe życie choroba układu nerwowego, która zwiększa ryzyko ataków migreny ze względu na istniejące wcześniej geny ryzyka [3, 15, 17, 24]. U większości pacjentów ataki występują epizodycznie. Termin „migrena przewlekła” odnosi się do przypadków, w których pacjenci doświadczają ataków migreny przez 15 lub więcej dni w miesiącu, a ten wzorzec utrzymuje się przez ponad trzy miesiące. Spośród tych 15 dni z bólem głowy, co najmniej osiem musi być dniami, w których bóle głowy spełniają kryteria migreny. Migrena jest z natury przewlekłą chorobą występującą epizodycznie. Termin „migrena przewlekła” odnosi się do ataków migreny, które występują z bardzo dużą częstością. U 2-5% dotkniętych osób może nastąpić przejście z migreny epizodycznej w migrenę przewlekłą [8].

To przejście może nastąpić spontanicznie. Często jednak występuje w związku z nadużywaniem leków doraźnych w leczeniu ataków migreny [14]. Jeśli osoby dotknięte chorobą przyjmują leki doraźne przez 10 lub więcej dni w miesiącu, częstość bólów głowy może paradoksalnie wzrosnąć. Powoduje to więcej dni z bólem głowy w miesiącu i zwiększoną potrzebę przyjmowania kolejnych leków doraźnych. Ostatecznie częstość dni z migreną w miesiącu wzrasta do 15 lub więcej dni. W niektórych przypadkach mogą również wystąpić uporczywe bóle głowy. Zazwyczaj osoby dotknięte chorobą doświadczają następnie podstawowego bólu głowy, na który nakładają się epizodycznie ataki bólu. Inne czynniki ryzyka przejścia z migreny epizodycznej do migreny przewlekłej obejmują wysoką częstotliwość ataków, nieodpowiednie leczenie doraźne migreny, ciężkie ataki, długie ataki, nieskuteczną terapię zapobiegawczą, otyłość, lęk, depresję i ogólnie zwiększoną wrażliwość na bodźce. Przy skutecznym leczeniu przewlekła migrena może również ustąpić do migreny epizodycznej.

Choroby współistniejące

Migrena może być związana z wieloma chorobami współistniejącymi. Może to dodatkowo zaostrzyć niepełnosprawność związaną z migreną i zwiększyć złożoność objawów klinicznych oraz metod leczenia [8, 17, 24]. Szczególnie istotne są zaburzenia zdrowia psychicznego i układu sercowo-naczyniowego. Zaburzenia zdrowia psychicznego obejmują depresję, lęk, zaburzenia związane ze stresem, nadużywanie substancji psychoaktywnych, zespół przewlekłego zmęczenia, fibromialgię, zespół hiperwentylacji oraz zaburzenia bólowe układu mięśniowo-szkieletowego. Zaburzenia nerwowo-naczyniowe obejmują udar, zawał mięśnia sercowego, rozwarstwienie, padaczkę, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), przewlekłe zespoły bólowe, zespół jelita drażliwego (IBS), zapalenie stawów i zespół niespokojnych nóg.

Patofizjologia

Na podstawie badań asocjacyjnych całego genomu (GWAS) stwierdzono, że 40–60% objawów klinicznych migreny jest spowodowanych czynnikami genetycznymi [8, 15]. Za inne cechy migreny mogą odpowiadać liczne czynniki endogenne i egzogenne. Należą do nich m.in. zachowanie, wiek, dieta, hormony, sen i stres. Badania asocjacyjne całego genomu zidentyfikowały 38 genów ryzyka migreny z 44 wariantami genów [8, 15]. Zidentyfikowane geny ryzyka biorą udział w neurotransmisji glutaminergicznej, rozwoju synaptycznym, plastyczności synaptycznej, metabolizmie i przetwarzaniu bólu.

Specyficzne formy migreny mogą być również monogenowe. Obecnie opisano cztery różne warianty [8]: mózgową autosomalną dominującą arteriopatię z zawałami podkorowymi i leukoencefalopatią (CADASIL), naczyniopatię siatkówki z leukoencefalopatią mózgową i objawami układowymi (RVCL-S), rodzinny zespół zaawansowanej fazy snu (FASPS) oraz rodzinną migrenę połowiczoporaźną (FHM). Odpowiednie mutacje zostały zidentyfikowane w badaniach genetycznych.

W ostatnich latach badania neurofizjologiczne, czynnościowe i strukturalne, a także badania farmakologiczne, dostarczyły kompleksowego obrazu patomechanizmów migreny [1, 20]. Badania obrazowania czynnościowego z wykorzystaniem PET, SPECT i funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (MRI) podczas aury migrenowej ujawniły ciągłe zmiany w przepływie krwi. Początkowo obserwuje się krótkotrwałą hiperperfuzję, a następnie dłuższy okres hipoperfuzji. ​​Zmiany te zachodzą w obszarach mózgu, które korelują z objawami klinicznymi aury, szczególnie w korze wzrokowej.

Wyniki badań klinicznych i eksperymentalnych wskazują, że aura migrenowa jest spowodowana tzw. rozprzestrzeniającą się depresją [27]. W tej fazie komórki nerwowe w dotkniętym chorobą obszarze mózgu wykazują rozległą depolaryzację z masywnym refluksem jonów potasu i licznych innych neuroprzekaźników. Należą do nich jony glutaminianu, sodu i wapnia, a także obrzęk neuronów. Badania wskazują, że procesy te wynikają z deficytu energii neuronalnej, spowodowanego niedostatecznym dostarczaniem energii do komórek nerwowych lub zwiększonym zużyciem energii [1, 4, 8, 9, 16]. Konsekwencją jest dekompensacja procesów metabolicznych w błonach nerwowych.

Według danych eksperymentalnych, rozprzestrzeniająca się depresja może aktywować szlaki nocyceptywne nerwu trójdzielnego. Może to wywołać bóle głowy. Konsekwencją jest aktywacja makrofagów opony miękkiej i opony twardej, a także komórek dendrytycznych [22]. Szlaki glimfatyczne są zablokowane, a liczne mediatory nocyceptywne zostają uwolnione [23]. W rezultacie aktywowane są obwodowe neurony nerwu trójdzielnego w zwoju nerwu trójdzielnego oraz neurony nerwu trójdzielnego w jądrze nerwu trójdzielnego rdzenia kręgowego i górnym odcinku szyjnym rdzenia kręgowego. Liczne czynniki endogenne, takie jak hormony i warianty genów, a także czynniki egzogenne, takie jak styl życia, dieta i leki, mogą zmieniać wrażliwość mózgu na rozprzestrzeniającą się depresję [8, 27].

CGRP i migrena

Stymulacja zwoju trójdzielnego prowadzi do uwolnienia peptydu związanego z genem kalcytoniny (CGRP) i substancji P [7]. CGRP jest uwalniany do krwiobiegu czaszkowego i może być blokowany przez tryptany. CGRP aktywuje mechanizmy nocyceptywne w oponie twardej, zwoju trójdzielnym, kompleksie jądra nerwu trójdzielnego szyjnego, wzgórzu i istocie szarej okołowodnokanalizacyjnej [7]. W ciężkich, przedłużających się napadach migreny można zaobserwować uwolnienie CGRP do krążenia czaszkowego. Zarówno objawy kliniczne, jak i uwalnianie CGRP mogą być blokowane przez tryptany [18]. Wlewy CGRP mogą wywołać atak u pacjentów z migreną [2]. Nie ma to miejsca w przypadku zdrowych osób kontrolnych. Przeciwciała monoklonalne, swoiście ukierunkowane na CGRP jako ligand (eptinezumab, fremanezumab i galcanezumab) lub receptor CGRP (erenumab), są obecnie dostępne w leczeniu zapobiegawczym migreny epizodycznej i przewlekłej [6, 10]. Hamują one wpływ CGRP na proces migrenowy (ryc. 3). Wykazano ich skuteczność i dobrą tolerancję w kontrolowanych badaniach klinicznych. Skuteczność rozwija się w ciągu kilku tygodni i utrzymuje się latami.

Ryc. Mechanizmy działania przeciwciał monoklonalnych CGRP w profilaktyce migreny

 Podczas ataku migreny uwalnianie neuropeptydów powoduje uwrażliwienie obwodowych i ośrodkowych naczyń nerwu trójdzielnego. Algogeniczne mediatory prozapalne, takie jak CGRP, tlenek azotu i prostaglandyny, zwiększają wrażliwość struktur naczyniowo-nerwowych [5, 21]. Struktury te reagują na stymulację mechaniczną, na którą normalnie nie są wrażliwe. Powoduje to spontaniczną aktywację neuronów nocyceptywnych, rozszerzenie pól recepcyjnych oraz miejscową allodynię i hiperpatię w obrębie głowy i wokół niej. Aktywowane są również odruchy mięśniowe. Aktywacja fizyczna, taka jak kaszel, napinanie się lub inne czynności motoryczne, może nasilać ból. Allodynia struktur okołoczaszkowych i czaszkowych w okolicy głowy i barków i szyi prowadzi do zwiększonej wrażliwości na ból i wrażliwości mięśni w tym obszarze. Uwrażliwienie wzgórza powoduje zwiększoną wrażliwość ciała i nadpobudliwość sensoryczną, z unikaniem bodźców sensorycznych. U pacjentów z przewlekłą migreną odpowiednie mechanizmy mogą być stale obecne.

Mózg migrenowy między atakami

Nawet pomiędzy atakami, układ nerwowy osób cierpiących na migrenę wykazuje istotne różnice strukturalne i funkcjonalne w porównaniu ze zdrowymi osobami kontrolnymi [11, 21]. Objętość istoty szarej w obszarach przetwarzania bólu jest zmniejszona, podczas gdy objętość istoty szarej w korze czuciowo-somatycznej jest zwiększona. Uszkodzenia istoty białej mogą być bardziej powszechne, a integralność istoty białej może być zmniejszona. Zmiany te mogą być spowodowane powtarzającą się aktywacją nocyceptywną i niedokrwieniem dotkniętych obszarów mózgu lub powtarzającymi się atakami migreny. Jednocześnie, odpowiedzi wzrokowe, słuchowe, somatosensoryczne i wywołane ruchowo są nasilone przez procesy nocyceptywne w moście rostralnym. Powoduje to dysfunkcyjną habituację do przetwarzania sensorycznego, co sprawia, że ​​procesy bólowe są mniej skutecznie stabilizowane i modulowane. Podwyższone poziomy glutaminianu w korze wzrokowej pacjentów z migreną wskazują na utrzymującą się nadpobudliwość korową.

perspektywy

W ostatnich latach poczyniono fascynujące postępy w zrozumieniu przebiegu i patomechanizmów migreny. Migrenę można obecnie precyzyjnie diagnozować za pomocą kryteriów ICHD-3 [17] i różnicować ją od innych zaburzeń bólów głowy. Na tej podstawie odkryto i wyjaśniono specyficzne patomechanizmy [8]. Doprowadziło to do opracowania wysoce skutecznych metod leczenia z bardzo skutecznymi i precyzyjnymi interwencjami w proces chorobowy [6, 7]. Wielu cierpiącym można zatem teraz skutecznie pomóc. Niemniej jednak istnieją pacjenci, u których dostępne terapie zapobiegawcze i napadowe nie zapewniają jeszcze satysfakcjonującej ulgi. Jednak obecny stan badań daje nadzieję: jest dobrze zaopatrzony w potencjalne nowe cele, leki i dalsze przyszłe opcje leczenia.

literatura

  1. Akerman S, Holland PR, Goadsby PJ (2011) Mechanizmy międzymózgowiowe i pnia mózgu w migrenie. Nat Rev Neurosci 12:570-584
  2. Ashina M (2020) Migrena. N Engl J Med 383:1866-1876
  3. Bille B (1997) 40-letnia obserwacja dzieci w wieku szkolnym z migreną. Cephalalgia 17:488-491; dyskusja 487
  4. Borkum JM (2016) Czynniki wyzwalające migrenę i stres oksydacyjny: przegląd i synteza narracji. Ból głowy 56:12-35
  5. Burstein R, Cutrer MF, Yarnitsky D (2000) Rozwój allodynii skórnej podczas ataku migreny – dowody kliniczne na sekwencyjną aktywację neuronów nocyceptywnych rdzenia kręgowego i nadrdzeniowego w migrenie. Brain 123 (cz. 8): 1703-1709
  6. Drellia K, Kokoti L, Deligianni CI i wsp. (2021) Przeciwciała monoklonalne anty-CGRP w profilaktyce migreny: przegląd systematyczny i analiza prawdopodobieństwa skuteczności lub szkodliwości. Cephalalgia 41:851–864
  7. Edvinsson L, Haanes KA, Warfvinge K i wsp. (2018) CGRP jako cel nowych terapii migreny – udana translacja z laboratorium do kliniki. Nat Rev Neurol 14:338–350
  8. Ferrari MD, Goadsby PJ, Burstein R i wsp. (2022) Migreny. Nat Rev Dis Primers 8:2
  9. Fila M, Chojnacki C, Chojnacki J i in. (2021) Składniki odżywcze poprawiające funkcjonowanie mitochondriów i redukujące niedobór energii mózgu oraz stres oksydacyjny w migrenie. Składniki odżywcze 13
  10. Forbes RB, Mccarron M, Cardwell CR (2020) Skuteczność i kontekstowe (placebo) efekty przeciwciał CGRP w leczeniu migreny: przegląd systematyczny i metaanaliza. Ból głowy 60:1542-1557
  11. Goadsby PJ, Holland PR, Martins-Oliveira M i wsp. (2017) Patofizjologia migreny: zaburzenie przetwarzania sensorycznego. Physiol Rev 97:553–622
  12. Goadsby PJ, Lipton RB, Ferrari MD (2002) Migrena – współczesne rozumienie i leczenie. N Engl J Med 346:257–270
  13. Göbel H, Frank B, Heinze A i wsp. (2019) Zachowania w opiece zdrowotnej pacjentów z migreną i bólami głowy, gdy leczeniu towarzyszy cyfrowa aplikacja do leczenia migreny. Pain 33:147-155
  14. Göbel H, Heinze-Kuhn K, Petersen I i wsp. (2014) Klasyfikacja i terapia bólu głowy spowodowanego nadużywaniem leków: wpływ trzeciej edycji Międzynarodowej Klasyfikacji Bólów Głowy. Ból 28:191-204; quizy 205-196
  15. Gormley P, Anttila V, Winsvold BS i wsp. (2016) Metaanaliza 375 000 osób zidentyfikowała 38 miejsc podatności na migrenę. Nat Genet 48:856–866
  16. Gross EC, Lisicki M, Fischer D i wsp. (2019) Metaboliczne oblicze migreny – od patofizjologii do leczenia. Nat Rev Neurol 15:627–643
  17. Komitet Klasyfikacji Bólów Głowy Międzynarodowego Towarzystwa Bólów Głowy (2018) Międzynarodowa Klasyfikacja Bólów Głowy, wydanie 3. Cephalalgia 38:1-211
  18. Knight YE, Edvinsson L, Goadsby PJ (2001) 4991W93 hamuje uwalnianie peptydu związanego z genem kalcytoniny u kotów, ale tylko w dawkach wykazujących aktywność agonistyczną receptora 5HT(1B/1D)? Neuropharmacology 40:520-525
  19. Lipton RB, Pavlovic JM, Haut SR i wsp. (2014) Problemy metodologiczne w badaniu czynników wyzwalających i objawów poprzedzających migrenę. Ból głowy 54:1661–1669
  20. Maniyar FH, Sprenger T, Monteith T i wsp. (2014) Aktywacje mózgu w fazie wstępnej ataków migreny wywołanych nitrogliceryną. Brain 137:232–241
  21. May A (2009) Nowe spojrzenie na ból głowy: aktualizacja wyników badań obrazowych czynnościowych i strukturalnych. Nat Rev Neurol 5:199-209
  22. Schain AJ, Melo-Carrillo A, Borsook D i wsp. (2018) Aktywacja makrofagów opony miękkiej i opony twardej oraz komórek dendrytycznych poprzez rozprzestrzeniającą się depresję korową. Ann Neurol 83:508–521
  23. Schain AJ, Melo-Carrillo A, Strassman AM i wsp. (2017) Rozprzestrzeniająca się depresja korowa zamyka przestrzeń okołonaczyniową i upośledza przepływ glimfatyczny: implikacje dla migreny. J Neurosci 37:2904–2915
  24. Steiner TJ, Stovner LJ, Jensen R i in. (2020) Migrena pozostaje drugą najczęstszą przyczyną niepełnosprawności na świecie i pierwszą wśród młodych kobiet: wyniki badania GBD2019. J Headache Pain 21:137
  25. Stubberud A, Buse DC, Kristoffersen ES i wsp. (2021) Czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy między stresem a migreną? Aktualne dowody i implikacje dla leczenia. J Headache Pain 22:155
  26. Terwindt GM, Ferrari MD, Tijhuis M i wsp. (2000) Wpływ migreny na jakość życia w populacji ogólnej: badanie GEM. Neurology 55:624-629
  27. Zhang X, Levy D, Noseda R i in. (2010) Aktywacja receptorów bólowych opon mózgowo-rdzeniowych przez rozprzestrzeniającą się depresję korową: implikacje dla migreny z aurą. J Neurosci 30:8807–8814

Pełny artykuł na ten temat można pobrać